Tuberculosis: Nakahahawa, nakamamatay

Ano ang lunas dito?

Ordinaryong sakit ang tuberculosis at ito ay isa sa mga nangungunang dahilan ng kamatayan sa pasyenteng mayroon nito.

Ang tuberculosis o TB ay sanhi ng bakteryang Mycobacterium tuberculosis at karaniwang inaatake nito ay ang baga ngunit maaari itong umatake sa ibang parte g katawan. Ito ay delikado at nakakahawa, gayunman ito ay nagagamot at naiiwasan.

Kailan natuklasan ang sakit na ito?

Natuklasan ang sakit na ito noong unang panahon – 15,000 o 20,000 taon na ang nakalilipas.

Ang India at Tsina ang unang mga lugar kung saan unang inilarawan ang TB, 3300 at 2300 taon na ang nakararaan, ayon sa pagkakabanggit. Bukod pa rito, ang salitang Hebreo na “schachepheth” ay ginamit noon upang ipahiwatig ang tuberculosis sa mga teksto ng Bibliya.

Naidokumento rin ang sakit na ito sa Ancient Greece ay bilang “Phthisis” o “Consumption”.

Ang Italyanong manggagamot na si Girolamo Fracastoro ay nagbigay ng unang tumpak na paliwanag tungkol sa pagkahawa ng TB noong ika-16 na siglo.

Hanggang sa panahon ni Robert Koch na isang Aleman na doktor at microbiologist, nadiskubre niya ang sanhi ng TB na Mycobacterium tuberculosis at pormal na inanunsyo noong Marso 24, 1882. Siya ay ginawaran ng Nobel Prize sa Physiology o Medicine noong 1905 para sa tagumpay na ito.

Ano pa ang iba tawag sa TB?

Maliban sa phthisis at consumption, tinatawag ding itong phthisis pulmonalis, at great white plague.

Gaano ito kadelikado?

Delikado ang TB dahil mabilis itong makahawa. Kumakalat at nakakahawa ito sa tao dahil ang TB germs o ang maliliit na droplets nito ay naiiwan at kumakalat sa hangin na maaaring malanghap o maipasa sa ibang tao.

Madaling maipasa ito sa mataong lugar. Kapag ang isang tao na may TB ay umubo, bumahing, dumura, at kahit kumanta, ang germs – kahit kaunti – ay nasasama na agad sa hangin.

Sa tala ng World Health Organization (WHO), kada taon ay 10 milyong katao ang tinatamaan ng TB at 1.5 milyon sa mga ito ay namamatay.

Ang nakatatakot pa rito, ayon pa sa WHO, ang 1/3 sa populasyon ng mundo ay may natatagong TB o latent TB. Ibig sabihin ang mga tao ay naimpeksyon na ng TB bacteria pero hindi pa nagkakasakit at hindi pa nakakapagpapasa ng sakit.

Sa tala, ang TB ay ikaanim na pangunahing dahilan ng pagkamatay ng mga Pilipino. Bago pa magkaroon ng pandemya dala ng COVID-19, ang TB ay kumikitil na ng 2,200 katao kada buwan. Sa panahon ng pandemya mas tumaas pa ang kaso ng TB sa bansa.

Isyu rin ang drug-resistant TB sa usaping ito. Isa pang dahilan kung bakit ang tuberculosis ay nananatiling isa sa mga pangunahing killers ay ang pagtaas sa mga drug-resistant strains ng bacterium. Dahil ang unang antibiotics ay ginagamit upang labanan ang tuberculosis higit sa 60 taon na ang nakararaan, ang ilang mga mikrobyo ng TB ay nakabuo ng kakayahang makaligtas sa kabila ng mga paggagamot, at ang kakayahang iyon ay maipasa sa kanilang mga susunod pang lahi. Ibig sabihin nagiging matatag din ang mikrobyo ng TB.

Ang mga taong infected ng TB bacteria ay 10% na nasa peligroso na habambuhay na magkasakit dahil dito. Gayunman kung nakompromiso na ang immune system ng mga tao, halimbawa sa pagkakaroon ng HIV (human immunodeficiency virus), malnutrition o diabetes, o kung ang mga ito ay naninigarilyo, sila ay mabilis tamaan ng sakit dala ng TB.

Naging bihira ang sakit na ito sa developed countries at ang pagtaas ng kaso ng TB ay nagsimula noong 1985 dahil sa biglaang pagtaas din ng kaso ng HIV, ang virus na nagiging sanhi ng pagkakaroon ng AIDS (acquired immunodeficiency syndrome). Ang pagkakaroon ng HIV ay nakahihina ng immune system kaya ang resulta ay hindi nalalabanan ang germs na dala ng TB.

Ang X-ray ng pasyenteng may tuberculosis.

Stages ng TB

Kapag nakakuha ang ating katawan ng bacteria na nagiging sanhi ng TB, ang malakas na immune system natin ay kadalasang naiiwas tayo sa pagkakaroon ng sakit na ito.

Kapag ang germs ng TB ay nabuhay at dumami sa baga, ito ay tinatawag nang TB infection na maaaring nasa tatlong stages:

Primary TB. Unang stage ito ng impeksyon kung saan ang immune system cells ay naghahanap at kumukuha ng germs. Ang immune system ay maaring ganap na mapuksa ang germs ngunit ang ilang nakuhang germs ay maaaring mabuhay at dumami pa. Karaniwang walang sintomas sa stage na ito ngunit may ibang tao na maaaring magkaroon ng sintomas gaya sa trangkaso na mababang lagnat, pagkapagod at pag-ubo.

Latent TB. Sa ganitong kalagayan, mayroon kang impeksiyon ng TB, ngunit ang bakterya ay nananatili sa iyong katawan sa hindi aktibong estado at hindi nagiging sanhi ng mga sintomas. Ang latent TB na tinatawag ding inactive TB or TB infection ay hindi nakahahawa. Maaaring maging active TB ito kaya dapat agad na masuri at magamot at maiwasan ang pagkalat ng TB. Walang sintomas sa stage na ito.

Active TB. Ang kondisyong ito ay nagbibigay ng sakit at sa karamihan ng mga kaso ay maaaring kumalat sa iba. Maaaring mangyari sa unang ilang linggo matapos ng impeksiyon sa bakterya ng TB, o maaaring mangyari sa mga susunod na taon.

Mga senyales ng Active TB

– Ubong tumatagal ng tatlong linggo o higit pa

– Pag-ubo na may kasamang dugo

– Pananakit ng dibdib sa tuwing uubuhin o humihinga

– Kawalan ng ganang kumain

– Bumabagsak na timbang

– Nakararamdam ng pagod

– Pinapawisan lalo na sa gabi

– Panginginig

– Pagkakaroon ng lagnat

Gamutan

– Kailangang magpasuri agad sa doktor kapag nakaranas ng mga sintomas ng tuberculosis

– Sundin ang payo ng doktor at huwag itigil ang gamot hanggang walang abiso. Iwasang mag-self medicate

– Kapag may Active TB dapat ay maraming klase ng gamot ang iinumin ayon sa doktor, upang mawala ang sakit na ito at maiwasan ang pagkakaroon ng antibiotic resistance

– Kailangang kumain ng masusustansyang pagkain lalo ang mga gulay

– Iwasang magpagod nang husto at magpahinga o matulog sa tamang oras

– Iwasang magsigarilyo o uminom ng mga alak.

May tinatawag ding common sites ng Active TB disease na sa labas ng baga nangyayari:

– Balat

– Lymph nodes (kulani)

– Bato

– Atay

– Kalamnan ng puso

– Fluid na nakapalibot sa utak at gulugod

– Genitals

– Voice box o larynx (matatagpuan sa leeg)

– Dingding ng mga daluyan ng dugo

Sa mga bata, maaari rin silang magkaroon ng Active TB at nag-iiba-iba ang mga sintomas ng sakit depende sa edad.

Sa teens, parehas sila ng sintomas sa matatanda.

Sa edad 1-12 anyos, ngunit ang mas bata sa mga ito ay mas nakararanas ng lagnat na hindi nawawala. Ang ubo ay tumatagal ng mahigit tatlong linggo

Sa mga sanggol, ang pagkakaroon ng TB ay maaaring mula noong ito ay ipinagbubuntis pa lamang. Ang sintomas ay ang hindi nila paglaki o pagbigat ng timbang. May mga  sintomas din sila ng lagnat kabilang pa ang sumusunod:

– Katamarang kumilos

– Hindi pangkaraniwang kilos

– Kahirapan sa pagkain

– Pagsusuka

– May malambot na mark sa ulo

– Mahinang reflexes

– Paglaki ng atay o spleen (pali na nasa loob ng tiyan)

Sino ang mga delikado sa sakit na ito?

– Ang mga taong may HIV at AIDS ay 20 hanggang 30 porsyentong peligroso sa pagkakaroon ng TB. Ang pagkakaroon ng TB at HIV nang sabay ay nakamamatay na kombinasyon. Noong 2017, nagtala ng kaso ng mga namatay na 0.3 milyong pasyenteng may HIV na may TB. Sila ang mga taong mahihina ang baga.

– Ang mga taong naninigarilyo

– Mga taong nakararanas ng malnutrisyon

– Mga gumagamit ng ipinagbabawal na gamot

– Mahihina ang resistensya

Kailan dapat magpatingin sa doktor?

– Kapag nahihirapan nang huminga

– Kapag biglaan na sumobrang sakit ng ulo

– Kapag masakit ang dibdib

– Kapag nakararans ng seizures

– Kapag may paglabas ng dugo sa pag-ubo

– Kapag may dugo sa ihi o dumi

Paano maiiwasan ang TB?

– Pagkakaroon ng bakuna laban sa sakit na ito

– Pag-inom ng antibiotics na rekomendado ng doktor

– Iwasan ang matatao at masisikip na lugar

– Iwasan ang indoor air pollution o mahinang bentilasyon sa isang lugar

– Kumain ng masusustansyang pagkain

– Maghugas palagi ng mga kamay at maging malinis sa katawan

– Kung kayo ang pasyente, iwasan na mahiram ang inyong mga personal na gamit tulad ng mga kutsara, tinidor, baso, pinggan at iba pa upang hindi makahawa. Kung uubo ay takpan ang bibig. Ang mga gamit nang tissue na may dugo mula sa pag-ubo ay agad na ibalot at itapon nang mabuti.