Dengue sakit na nakamamatay ngunit maiiwasan

Sa pabago-bagong panahon at nakararanas tayo ng tag-ulan ay naroon din na maaari itong pagmulan ng mga sakit tulad ng dengue.

Ang dengue ay isang mosquito-borne viral disease, ibig sabihin ito ay sakit dala ng lamok na mabilis na kumakalat. Nangyayari ito sa mga tropical at sub-tropical na lugar sa mundo. Karaniwang lugar na tinamataan ng sakit na ito ay ang Southeast Asia kung saan naroon ang Pilipinas, west Pacific islands, ngunit tumataas din ang kasong ito sa Latin America at Carribean. Dala kasi ito ng mga pag-ulan, temperature at di-planadong mabilis na urbanisasyon.

Ayon sa World Health Organization (WHO), ang malalang dengue ay unang nakilala noong 1950s sa panahon ng epidemya ng sakit na ito sa Pilipinas at Thailand. Sa panahon ngayon, ang malalang kaso ng dengue ay nakakaapekto sa Asian at Latin American na bansa at ito rin ay isang pangunahing dahilan ng pagpapaospital at kamatayan sa mga bata at matatanda na may sakit nito.

Ang dengue ay sanhi ng isang virus ng Flaviviridae family at mayroong apat na magkakaiba, ngunit may malapit na kaugnayan, mga serotype ng virus na nagdudulot ng dengue (DEN-1, DEN-2, DEN-3 at DEN-4). Ayon pa sa WHO, ang recovery mula sa impeksyon ay nagbibigay ng panghabambuhay na immunity o kaligtasan laban sa partikular na serotype. Gayunpaman, ang cross-immunity sa iba pang mga serotypes pagkatapos ng recovery ay bahagya at pansamantalang lamang. Ang mga kasunod na impeksiyon (pangalawang impeksiyon) ng iba pang mga serotypes ay nagdaragdag ng panganib na magkaroon ng malubhang dengue.

Ano ang pinagmulan ng dengue virus?

Ang virus ng dengue ay naisasalin ng babaeng lamok mula sa species na pangunahin sa Aedes aegypti at Ae. albopictus. Ang lamok ding ito ay naghahatid ng chikungunya, yellow fever, at Zika infection.

Ang mild dengue fever ay nagiging sanhi ng lagnat, rash o pantal, pananakit ng kalamnan at kasu-kasuan. Ang isang malalang uri nito ng dengue fever ay tinatawag na hemorrhagic fever na nagdudulot ng matinding pagdurugo, biglaan pagbaba ng blood pressure (shock) at kamatayan.

4S kontra dengue

Sa pagtugon pa rin sa kaso ng dengue sa bansa ang 4S strategy hakbang ng Department of Health laban dito para maiwasan ang lumalalang dengue at kamatayang dulot nito:

– Search and destroy mosquito breeding places

– Secure self-protection

– seek early consultation

– support fogging or spraying only in hotspot areas

Ano ang mga sintomas ng pagkakaroon ng dengue?

Maraming mga tao, lalo na ang mga bata at teens ay karaniniwang hindi nakararanas ng sintomas o senyales sa pagkakaroon ng mild case ng dengue fever.

Kapag nakaranas ng sintomas, karaniwang nagsisimula ito sa ikaapat hanggang ikapitong araw matapos na makagat ng infected o nahawaang lamok.

Ang dengue fever ay nagiging sanhi ng high fever – 40 degrees celcius – at hindi bababa sa dalawa sa mga sumusunod na sintomas:

– pananakit ng ulo

– pagsusuka

– rashes o pamamantal

– pananakit ng likod na bahagi ng mata

– pamamaga ng glandula

– pananakit ng kalamnan at kasu-kasuan

Sa mga taong naapektuhan nito ay karaniwan silang nakababawi agad mula sa sakit sa loob ng isang linggo o higit pa. May iba ring kaso na ito ay lumalala kung saan ang mga sintomas ay mas matindi at nagdudulot ng peligro na mabawian ng buhay. Nakakaranas kasi ang pasyente kung saan ang daluyan ng kanilang dugo ay kadalasang nasisira at nagkakaroon ng tagas. Ang bilang naman ng clot-forming cells (platelets) sa bloodstream ay bumababa. Ito ay maaaring maging sanhi ng malubhang dengue fever, na tinatawag na dengue hemorrhagic fever, malubhang dengue o dengue shock syndrome.

Ang mga senyales at sintomas ng dengue hemorrhagic fever o malubhang dengue – itinuturing isang emergency na nagbabanta sa buhay – ay kinabibilangan ang mga sumusunod:

– pagdurugo ng ilong o gilagid

– pagkapagod

– hirap o mabilis na paghinga

– malamig o nagpapawis na balat

– matinding pananakit ng sikmura

– iritable o hindi mapakali

– matinding pagsusuka